ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΤΡΕΣ

 

Το στρες ορίζεται ως μια αντίδραση ή ένα ερέθισμα.

-Ως αντίδραση, ο ορισμός του στρες είναι ταυτισμένος με συγκεκριμένες αλλαγές που προέρχονται σε ένα βιολογικό σύστημα..

-Ως ερέθισμα, ο ορισμός του στρες δίνεται σε σχέση με γεγονότα που περιβάλλοντος που προκαλούν αυτές τις αλλαγές.

 

 

 

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΣΤΡΕΣ

 

-Εσωτερικοί

-Εξωτερικοί

-Αναπτυξιακοί

-Περιστασιακοί

 

Εσωτερικοί παράγοντες: δημιουργούνται μέσα σε ένα πρόσωπο, π.χ. ένας καρκίνος ή τα συναισθήματα της κατάθλιψης.

 

Εξωτερικοί παράγοντες: δημιουργούνται έξω από το άτομο π.χ. μια μετακόμιση σε άλλη πόλη ή ένας θάνατος.

 

Αναπτυξιακοί παράγοντες: εμφανίζονται σε προβλέψιμους χρόνους κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου.

 

Περιστασιακοί παράγοντες: είναι απρόβλεπτοι και μπορούν να εμφανιστούν οποιαδήποτε στιγμή της ζωής.

 

ΓΙΑΤΙ ΤΟ ΣΤΡΕΣ ΣΕ ΒΓΑΖΕΙ ΑΠΟ ΤΑ ΡΟΥΧΑ ΣΟΥ;

 

Οι ορμόνες του στρες, μας ετοιμάζουν για καβγά, υποστηρίζουν Ολλανδοί και Ούγγροι επιστήμονες.

Είστε μποτιλιαρισμένη στη Μεσογείων. Έχουν ήδη περάσει δέκα λεπτά από την ώρα που θα πιάνατε δουλεία και δεν κινείται τίποτα, παρά το ότι το φανάρι δείχνει πράσινο. Σας έρχεται να φωνάξετε, να βρίσετε και να πιαστείτε στα χέρια, με όποιον τολμήσει να σας πει κουβέντα. Πίσω από αυτά τα σκηνικά καθημερινής τρέλας, που οδηγούν τους περισσότερους από μας σε εκρήξεις οργής, το άγχος φαίνεται να έχει τη δική του μερίδα ευθύνης. Ολλανδοί και Ούγγροι νευρολόγοι βρήκαν ότι ορμόνες του στρες ετοιμάζουν τη φυσιολογία του σώματος μας για εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς.

ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΟΔΗΓΕΙ ΣΤΟΝ ΚΑΥΓΑ

 

Σε πειράματα που έκαναν σε ποντίκια, των οποίων η νευροφυσιολογια είναι παρεμφερής με αυτή των ανθρώπων, οι ερευνητές προσπάθησαν να εξακριβώσουν αν κάνοντας τα τρωκτικά πιο επιθετικά αυξάνονται τα επίπεδα των ορμονών τους. Παράλληλα, προσπάθησαν να εξακριβώσουν αν τα ποντίκια που είχαν αυξημένα επίπεδα ορμονών στρες εκδήλωσαν περισσότερο επιθετικές συμπεριφορές Τα αποτελέσματα της ερευνάς τους έδειξαν ότι ορμόνες του στρες με τις εκρήξεις οργής είναι αλληλένδετες και ότι μάλιστα ενδυναμώνουν η μια την άλλη.

 

 

ΣΤΡΕΣ ΣΤΗΝ ΔΟΥΛΕΙΑ

 

Οι ψυχοπιιεστικές καταστάσεις που δημιουργούνται στο χώρο δουλείας, σε συνδυασμό με παράγοντες της προσωπικής ζωής μας, αυξάνουν το στρες και τον κίνδυνο καρδιακών παθήσεων. Οι ίδιες καταστάσεις οδηγούν τα άτομα σε κατάχρηση αλκοόλ – τσιγάρου – φαγητού.

Ο εργαζόμενος μπορεί να μετριάσει το άγχος του

-Εκφράζοντας τα προβλήματα με ήπιους τόνους και μέσα από συζήτηση.

-Με προγραμματισμό της δουλειάς του.

-Θέτοντας ρεαλιστικούς στόχους.

-Με συνεχή αξιολόγηση των προσπαθειών του κατά διαστήματα (π.χ. κάθε βδομάδα).

-Με υιοθέτηση σταθερών ρυθμών εργασίας (να μην ξεπερνά ορισμένο αριθμό ωρών εργασίας καθημερινά).

-Απολαμβάνοντας το αποτέλεσμα της δράσης του και την πραγματοποίηση των στόχων του(χαρά της δημιουργίας).

-Με ποικιλία ενδιαφερόντων εκτός δουλειάς.

-Με τουλάχιστον 8ωρο ύπνο καθημερινά.

-Με καθημερινή γυμναστική (30 λεπτά τουλάχιστον).

 

Η άμυνα του οργανισμού και το στρες

 

Το στρες που ζούμε καθημερινά, ποιες επιπτώσεις μπορεί να έχει στην υγεία μας; ιδιαίτερα, το χρόνιο παρατεταμένο στρες, πως επηρεάζει το σύστημα άμυνας του οργανισμού μας;

Το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού μας, είναι υπεύθυνο για την εξουδετέρωση των μικροοργανισμών που μας επιτίθενται καθημερινά, για την καταστολή των μολύνσεων που υφιστάμεθα, για την εξάλειψη καρκινικών κυττάρων που εμφανίζονται συχνά σε ιστούς και όργανα του σώματος μας.

Οι διαταραχές και οι ανεπάρκειες που δυνατόν να παρουσιάσει το ανοσοποιητικό σύστημα εμπλέκονται στη γένεση πολλών ασθενειών συμπεριλαμβανομένου και του καρκίνου. Μια από τις θεωρίες γένεσης του καρκίνου υποστηρίζει ότι η ανεπάρκεια εξουδετέρωσης καρκινικών κυττάρων που μπορούν ανά πάσα στιγμή να εκδηλωθούν στον οργανισμό μας, οδηγεί στην ανάπτυξη νεοπλασιών με δυνατότητα μετάστασης τους.

Οι επιστήμονες, εδώ και χρόνια, υποψιάζονται ότι το στρες επηρεάζει αρνητικά το ανοσοποιητικό σύστημα λόγω των ορμονών που εκκρίνονται κατά τη διάρκεια του και που επηρεάζουν αρνητικά τους μηχανισμούς και τα κύτταρα που εμπλέκονται στην άμυνα του οργανισμού.

Πρόσφατα μια μεγάλη αναλυτική εργασία εξέτασε τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα από 293 έρευνες που έγιναν σχετικά με το θέμα κατά τα τελευταία 30 χρόνια.

 

Τα ευρήματα ήταν τα ακόλουθα:

 

1.Το στρες πράγματι επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα με πολύ ισχυρούς τρόπους

2.Όταν το στρες είναι βραχυπρόθεσμο, ενεργεί θετικά και βοηθά το ανοσοποιητικό σύστημα

3.Όταν το στρες είναι χρόνιο και παρατεταμένο, καταστέλλει το σύστημα άμυνας του οργανισμού μας. Όσο ποιο μακροχρόνιο είναι το στρες, τόσο πιο πολύ παρουσιάζονται αρνητικές επιπτώσεις στα κύτταρα και στους μηχανισμούς του ανοσοποιητικού συστήματος.

Η μεγαλύτερη καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος παρουσιάζεται όταν το άτομο υποφέρει από το πιο έντονο χρόνιο στρες. Αυτό γίνεται όταν υπάρχει μια στρεσογόνος κατάσταση που είναι πέρα από τις δυνατότητες ελέγχου του ατόμου και που δεν φαίνεται να έχει τέλος.

Στις περιπτώσεις αυτές οι αντικειμενικές μετρήσεις της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος επηρεάζονται αρνητικά

4.Το ανοσοποιητικό σύστημα των ηλικιωμένων ή αυτών που ήδη πάσχουν από κάποια ασθένεια, είναι περισσότερο ευάλωτο στις αρνητικές επιπτώσεις του στρες.

5.Βλέπουμε λοιπόν ότι οι αρνητικές επιδράσεις του χρόνιου παρατεταμένου στρες τεκμηριώνονται από τα επιστημονικά στοιχεία που συλλέχθηκαν κατά τα τελευταία 30 χρόνια.

Πιστεύουμε ότι πρόκειται για μια σημαντική εργασία που πρέπει να κρούσει τον κώδωνα κινδύνου για όλους όσους πάσχουν από νοσηρές μορφές στρες. Είναι αναγκαίο να δοθεί προτεραιότητα στην εξεύρεση νέων καλύτερων προγραμμάτων αντιμετώπισης του στρες.

 

Βιβλιογραφία:

Psychological stress and the human immune system: A meta-analytic study of 30 years of inquiry, Psychological Bulletin 2004; 130(4):601-630 Ιούλιος 2004

 

ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΟΥ ΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΕΠΕΙΓΟΝΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΩΝ

 

Αντιγόνη.Μαρία Μιχαλοπούλου

Διδάκτωρ Νοσηλευτικής

Προϊσταμένη Τ.Ε.Π., Π.Π.Γ.Ν.Π.

 

Το επαγγελματικό άγχος αποτελεί συχνά αντικείμενο μελέτης, καθώς αποτελεί σημαντικό παράγοντα της εργασίας του κάθε ατόμου. Το άγχος μπορεί να επηρεάσει την ψυχική και σωματική υγεία του ατόμου μειώνοντας την απόδοση του στον χώρο εργασίας. Μερικά συμπτώματα που προκαλεί το άγχος και αναφέρονται στη βιβλιογραφία είναι κεφαλαλγία, στηθάγχη, υπέρταση, μυαλγία, ανορεξία, αϋπνία, ανησυχία, ακόμη Και κατάθλιψη. Η συγκεκριμένη εργασία αναφέρεται στο επίπεδο άγχους των νοσηλευτών που εργάζονται στο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών (Τ.ΕΠ). Οι επαγγελματίες υγείας εμφανίζουν υψηλό επίπεδο άγχους εφόσον αντιμετωπίζουν τον πόνο και τον θάνατο στην προσπάθεια τους να σώσουν τη ζωή ενός ασθενούς. Οι κυριότεροι παράγοντες που προκαλούν άγχος στους νοσηλευτές του Τ.ΕΠ είναι οι συχνές βάρδιες, η σύγκρουση των ρόλων τους, η συνεχής επικοινωνία με ποικιλία ατόμων, η έλλειψη αισθήματος ασφάλειας λόγω επικείμενης λύσης της σύμβασης εργασίας, ο φόρτος εργασίας, η βαρύτητα των περιστατικών και η καθημερινή αντιμετώπιση του θανάτου. Συγχρόνως, αναγκάζονται να αντιμετωπίσουν οικογενειακά προβλήματα λόγω της εργασίας τους, βιώνοντας έτσι μεγαλύτερο άγχος, που μεταφέρεται στη συνέχεια στον χώρο εργασίας. Είναι σημαντικό να διδάσκονται μέθοδοι αντιμετώπισης του άγχους και να δίνονται λύσεις στα προβλήματα που συναντά ο νοσηλευτής στο τμήμα επειγόντων Περιστατικών ώστε να μειώνεται το άγχος και να αποφεύγεται η επαγγελματική εξουθένωση.

Ως αγχογόνοι παράγοντες θεωρούνται οι συνθήκες στις οποίες το άτομο νιώθει ότι ξεπερνά τις δυνατότητες του. Στη βιβλιογραφία αναφέρεται το «καλό» και το«κακό» άγχος. Το «καλό» άγχος προκαλεί γενική αναστάτωση του ατόμου, δίνοντας έτσι ώθηση στο να πραγματοποιήσει τους στόχους του. Για παράδειγμα, ένας φοιτητής νοσηλευτικής που θέλει να πετύχει ωθείται από το άγχος του στο να μελετήσει, πλησιάζοντας έτσι το θεμιτό αποτέλεσμα της λήψης του πτυχίου του. Ως «κακό» άγχος θεωρείται το υπερβολικό στρες, που μπορεί να δημιουργείται από καταστάσεις που προκαλούν την αίσθηση ότι το άτομο δεν μπορεί να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις είτε του εαυτού του είτε του περιβάλλοντος του. Έτσι, δημιουργούνται σωματικά ή ψυχικά προβλήματα, που μειώνουν την απόδοση του ατόμου, εφόσον επηρεάζεται και ο τρόπος σκέψης και αντίδρασης του.

Επαγγελματικό άγχος θεωρείται οποιαδήποτε κατάσταση κατά την οποία ένας ή περισσότεροι παράγοντες από τον χώρο εργασίας διαταράσσουν την ψυχολογική ή σωματική ισορροπία του εργαζομένου. Παραδείγματα τέτοιων καταστάσεων είναι η νέα εργασιακή θέση ή η τοποθέτηση νέου προϊσταμένου στο τμήμα. Το επαγγελματικό άγχος επηρεάζει την παραγωγή και την οικονομία, καθώς προκαλεί απουσίες, λάθη, οικογενειακά και προσωπικά προβλήματα (αλκοολισμός, καρδιοπάθειες ή ψυχικές ασθένειες). Στη βιβλιογραφία αναφέρεται απώλεια παραγωγικότητας στις Η.Π.Α περίπου 4% λόγω απουσιών των εργαζομένων και απώλεια ζωής έως και 15.000 λόγω εργατικών ατυχημάτων, που πολλές φορές προκαλούνται λόγω του άγχους των εργαζομένων.

 

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΑΓΧΟΥΣ

 

Το άγχος επηρεάζει σωματικά και ψυχικά το άτομο, προκαλώντας ποικίλες αντιδράσεις. Συγκεκριμένα, αναφέρονται τρεις κύριες διαστάσεις της ζωής του ατόμου που επηρεάζονται από το άγχος: το σώμα, η ψυχή και η συμπεριφορά του. Σωματικά, διαταράσσεται η ισορροπία και γενικότερα η υγεία του λόγω των σωματικών συμπτωμάτων που αναπτύσσονται, όπως: κεφαλαλγία, δύσπνοια, υπέρταση, ξηροστομία, μυϊκοί πόνοι, δυσπεψία, ανωμαλία στην έμμηνη ρύση, ανορεξία, αϋπνία, νευρικά τικ, συχνουρία, διάρροια, ξηροδερμία, βήχας και κρίσεις άσθματος. Έτσι γίνεται αντιληπτό ότι το άγχος επηρεάζει όλα τα συστήματα του ανθρώπινου οργανισμού.

Ψυχολογικά, το άτομο κυριεύεται από αρνητικά συναισθήματα με αποτέλεσμα να μην μπορεί να λειτουργήσει θετικά στην καθημερινή του ρουτίνα. Ο άνθρωπος γίνεται ευερέθιστος, χάνει το ενδιαφέρον του για τη ζωή, νιώθει αποτυχία, φόβο για το μέλλον – κατάθλιψη, ότι συνεχώς είναι ασθενής, δυσκολία στη συγκέντρωση του νου. Απειλείται ο τρόπος με τον οποίο λαμβάνει μηνύματα από τους άλλους, επηρεάζοντας έτσι τον τρόπο επικοινωνίας, τον τρόπο με τον οποίο συνήθως επιλύει τα προβλήματα που του προκύπτουν, και γενικότερα τον τρόπο σκέψης του ατόμου.

Ακόμη, εφόσον επηρεάζεται η συμπεριφορά του, απειλούνται οι σχέσεις του με τους συναδέλφους και συνεργάτες του, τους φίλους και την οικογένεια του. Πολλές φορές είναι αδύνατο να τηρήσει τις ισορροπίες στις σχέσεις του, με αποτέλεσμα τη δημιουργία έντασης, που μπορεί στη συνέχεια να οδηγήσει ακόμη και στη χρήση τοξικών ουσιών (αλκοόλ, καπνού, ακόμη και ναρκωτικών) για να αντεπεξέλθει στην πίεση που του ασκείται. Επηρεάζεται δε και η συνέπεια του ατόμου στην εργασία, με αποτέλεσμα τις συχνές απουσίες του, τη μειωμένη παραγωγικότητα και ποιότητα εργασίας, τη ληθαργικότητα, ακόμα και την πιθανότητα να ενεργήσει λανθασμένα.

 

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΤΟΥ STRESS

 

ΓΝΩΣΙΑΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΑ ΣΩΜΑΤΙΚΑ

Αφηρημάδα Αίσθηση δυσαρέσκειας ή ανησυχίας Μείωση ενδιαφερόντων Μείωση ενεργητικότητας

Έλλειψη συγκέντρωσης Αύξηση θυμού Εγκατάλειψη φιλοδοξιών Διαταραχές ύπνου

Έλλειψη παρατηρητικότητας Υιοθέτηση αντίθετων

χαρακτηριστικών

προσωπικότητας (από

κοινωνικός

ακοινώνητος) Μετάθεση σφαλμάτων και αποποίηση ευθυνών Κόπωση

Διάσπαση προσοχής Αύξηση ευαισθησίας ή αμυντικότητας ή επιθετικότητας Αδιαφορία για νέες πληροφορίες Ένταση μυών

Εξασθένηση

βραχυπρόθεσμης

και

μακροπρόθεσμης

μνήμης Αίσθηση αδυναμίας επηρεασμού των γεγονότων ή των συναισθημάτων Απώθηση

προβλημάτων, επιφανειακές

λύσεις Ζαλάδα, πονοκέφαλος

Βεβιασμένες αποφάσεις Λύπη και αυτολύπηση Παράδοξη συμπεριφορά Μείωση ταχύτητας αντιδράσεων

Αύξηση ρυθμού σφαλμάτων Έλλειψη αυτοεκτίμησης Αύξηση απουσιών και αργοπορίας Αύξηση

υποχόνδριας, τάση φιλασθένειας

Εξασθένηση οργάνωσης και ικανότητας προγραμματισμού Μείωση ενθουσιασμού Κακές σχέσεις και συγκρούσεις με συναδέλφους, προϊσταμένους και υφιστάμενους

Μείωση ικανότητας αντικειμενικής και κριτικής σκέψης Αύξηση κυνικής διάθεσης

Ψυχαναγκαστικές σκέψεις(πρέπει να )

Προβλήματα λόγου(τραυλισμός ή διστακτικότητα στην ομιλία)

 

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΟΥ ΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ ΣΤΟ Τ.Ε.Π.

 

Στη βιβλιογραφία αναφέρονται κυρίως έξι κατηγορίες πηγών άγχους στον εργασιακό χώρο

-Οι ενδογενείς στην εργασία (βάρδιες, κακές συνθήκες εργασίας)

-Ο ρόλος του ατόμου στον εργασιακό χώρο (η συμπεριφορά του ατόμου που προκύπτει από τη θέση που κατέχει στον εργασιακό του χώρο, η ασάφεια των ρόλων και του καθηκοντολογίου, η σύγκρουση των ρόλων).

-Οι σχέσεις στο εργασιακό περιβάλλον (σχέση με συναδέλφους και συνεργάτες, σχέση με προϊσταμένους, σχέση με υφισταμένους).

-Η ανάπτυξη της σταδιοδρομίας του ατόμου(έλλειψη ασφάλειας λόγω φόβου απόλυσης, απειλή από νέα άτομα που προσλαμβάνονται στον χώρο και που ίσως έχουν επιπλέον τυπικά προσόντα).

-Η δομή και το κλίμα της οργάνωσης του εργασιακού χώρου (αίσθημα ότι δεν έχει τον έλεγχο στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με τον ρόλο του).

-Η σχέση της οικογενειακής με την εργασιακή ζωή (μεταφορά προβλημάτων της εργασίας στην οικογένεια) και το αντίστροφο, η διπλή σταδιοδρομία των δύο συζύγων, με αποτέλεσμα τη σύγκρουση και στη χειρότερη περίπτωση το διαζύγιο, συχνά επαγγελματικά ταξίδια, με αποτέλεσμα τη συχνή απουσία από την οικογένεια ή την εγκατάσταση του μακριά από την οικογένεια για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Το Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών είναι ένα πολύπλοκο τμήμα λόγω της μεγάλης προσέλευσης ασθενών που συνοδεύονται από συγγενείς τους και που εμφανίζουν ποικίλα προβλήματα υγείας. Το Τ.Ε.Π. είναι χωρισμένο σε ιατρεία όλων των ειδικοτήτων με τους αντίστοιχους ιατρούς, οι οποίοι καλούνται μαζί με τους νοσηλευτές να αντιμετωπίσουν τον μεγάλο αριθμό των ασθενών που προσέρχονται καθημερινά. Στο Τ.Ε.Π γίνεται η πρώτη αντιμετώπιση του ασθενούς. Πράγμα που σημαίνει ότι όταν αυτός θα εισαχθεί στο νοσηλευτικό τμήμα, συνήθως έχει ήδη διαγνωστεί, καθώς θα έχουν ολοκληρωθεί οι διαδικασίες στο Τ.Ε.Π. Ο θάνατος αντιμετωπίζεται συχνά-αν όχι και καθημερινά – από τους νοσηλευτές στο Τ.Ε.Π.

Είναι φυσικό, λοιπόν, οι νοσηλευτές του Τ.Ε.Π να αισθάνονται άγχος και πίεση στον εργασιακό τους χώρο.

Όπως προαναφέρθηκε, εσωγενείς παράγοντες του εργασιακού χώρου προκαλούν άγχος. Μερικοί από αυτούς είναι το ωράριο εργασίας, π. χ. οι βάρδιες στις οποίες εργάζονται οι νοσηλευτές γενικότερα και αυτοί που εργάζονται στο Τ.Ε.Π ειδικότερα, Λόγω του μεγάλου αριθμού των ιατρείων και του όγκου των περιστατικών, καλούνται να εργάζονται περισσότεροι νοσηλευτές σε κάθε βάρδια, με αποτέλεσμα να καλύπτουν περισσότερες βάρδιες την εβδομάδα από ένα νοσηλευτή άλλου τμήματος. Η εργασία σε βάρδιες επηρεάζει τον φυσικό κύκλο του ανθρώπου: ύπνου -εγρήγορσης. Η συχνή αυτή εναλλαγή επηρεάζει την αποδοτικότητα του ατόμου, με αποτέλεσμα να γίνεται επιρρεπές σε ατυχήματα. Οι συχνές αλλαγές βάρδιας επιπλέον επηρεάζουν τη θερμοκρασία του αίματος, το ρυθμό μεταβολισμού, τη νοητική απόδοση. Σε συνδυασμό με την κούραση από τις βάρδιες, το μονότονο τεχνητό φωτισμό και τον κακό αερισμό του χώρου εφόσον θεωρείται «κλειστός» χώρος, έχει βρεθεί ότι οι νοσηλευτές νιώθουν κλειστοφοβία και αυξημένο άγχος.

Ακόμη, ο φόρτος εργασίας, ο μεγάλος αριθμός περιστατικών και συνήθως βαρέως πασχόντων μπορεί να προκαλέσει στρες. Δεν είναι μόνο ο φόρτος εργασία που μπορεί να δημιουργήσει άγχος, αλλά και το αντίθετο, όπως είναι οι στιγμές που δεν υπάρχει φόρτος εργασίας, αλλά ακολουθούν ακανόνιστες στιγμές ένωσης. Στο Τ.Ε.Π, αν δεν υπάρχουν ασθενείς (όπως τις ημέρες που δεν έχει γενική εφημερία το νοσοκομείο), οι νοσηλευτές δεν έχουν φόρτο εργασίας διότι ασχολούνται με τον έλεγχο των ιατρείων ή την κάλυψη τους με υλικό. Το νοσοκομείο όμως βρίσκεται πάντα σε ετοιμότητα για επείγοντα περιστατικά και ανά πάσα στιγμή μπορεί να εισαχθεί, για παράδειγμα, ένα θύμα τροχαίου που συνέβη κοντά στο νοσοκομείο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την άμεση Κινητοποίηση του νοσηλευτικού και ιατρικού προσωπικού και πιθανόν τη δημιουργία ένωσης.

Ο ρόλος του νόμου στον εργασιακό χώρο έχει σημασία στην προσαρμογή και την απόδοση του. Η συμπεριφορά του ατόμου προκύπτει από τη θέση που κατέχει στον εργασιακό του Χώρο. Μερικές φορές όμως η συμπεριφορά αυτή μπορεί να δημιουργήσει τη σύγκρουση των ρόλων που καλείται να παίξει ο εργαζόμενος. Οι νοσηλευτές καλούνται να βοηθήσουν τον ασθενή τους, αλλά συγχρόνως πρέπει να του προκαλέσουν πόνο. Ένας σημαντικός παράγοντας δημιουργίας ή αποφυγής άγχους στο Τ.ΕΠ είναι οι σχέσεις του νοσηλευτή με τους συναδέλφους, τους συνεργάτες, τους προϊσταμένους και υφισταμένους του. Το Τ.Ε.Π ως νοσηλευτικό τμήμα με μεγάλο όγκο περιστατικών και συχνή αντιμετώπιση του πόνου και του θανάτου μπορεί να δημιουργήσει στενές σχέσεις των νοσηλευτών μεταξύ τους, καθώς έχουν ζήσει μαζί τόσο στρεσογόνους καταστάσεις και μπορούν να τις αντιμετωπίσουν από κοινού. Οι σχέσεις αυτές μπορεί να τους βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν το άγχος τους, καθώς μπορούν να συζητήσουν τα κοινά τους βιώματα, Από την άλλη όμως, μπορεί λόγω της ένωσης να δημιουργούνται διαφωνίες και διαπληκτισμοί αυξάνοντας έτσι το άγχος του κάθε νοσηλευτή. Η ανάπτυξη της σταδιοδρομίας του νοσηλευτή στον χώρο του νοσοκομείου μπορεί να δημιουργήσει άγχος και ανασφάλεια, αφού μπορεί να εργάζεται με σύμβαση και να υπάρχει ο φόβος επικείμενης λύσης της σύμβασης του. Έτσι, νιώθει το άγχος να τον κυριεύει και να επηρεάζει π.χ απόδοση του. Οι αρχαιότεροι νοσηλευτές μπορεί να απειλούνται από νέους, που προσλαμβάνονται στον χώρο και ίσως εξελιχθούν λόγω των επιπλέον τυπικών προσόντων πιο γρήγορα από ό,τι οι ίδιοι. Ακόμη, οι νέοι νοσηλευτές συχνά έρχονται αντιμέτωποι με τη διάψευση των προσδοκιών που πιθανόν είχαν πριν προσληφθούν.

Ο νοσηλευτής μπορεί να είχε σκοπό να εργαστεί σε ένα ειδυλλιακό περιβάλλον ώστε να παρέχει την καλύτερη δυνατή φροντίδα στον ασθενή του εφόσον θα είχε το χρόνο να ασχοληθεί μαζί του. Όμως, η έλλειψη προσωπικού σε συνδυασμό με τον μεγάλο αριθμό ασθενών δεν δίνει τη δυνατότητα στον νοσηλευτή να ασχοληθεί με τον καθένα χωριστά όσο θα επιθυμούσε.

Συχνά ο νοσηλευτής, όπως πιθανόν και άλλοι επαγγελματίες, νιώθει ότι δεν έχει τον έλεγχο στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με τον ρόλο του. Πολλές φορές ο νοσηλευτής στο Τ.Ε.Π. αισθάνεται ότι όλοι απαιτούν από αυτόν ενώ παράλληλα μπορεί να μην έχει τον έλεγχο των αποτελεσμάτων της εργασίας του. Για παράδειγμα, ο νοσηλευτής μπορεί να εργαστεί σκληρά με την ιατρική ομάδα για να σωθεί ένας ασθενής, χωρίς όμως αποτέλεσμα – αυτόματα ο νοσηλευτής νιώθει την έλλειψη ελέγχου της κατάστασης.

 

ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ

 

Έχουν ήδη αναφερθεί τα προβλήματα που δημιουργεί το άγχος στον εργασιακό χώρο και είναι σημαντικό να αναφερθούν οι τρόποι αντιμετώπισης του σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Είναι απαραίτητο το κάθε άτομο να ανακαλύψει τρόπους αποφυγής ή μείωσης του άγχους ώστε να μην επηρεάζεται η εργασία και η ζωή του. Η γυμναστική, η σωστή διατροφή, οι μηχανισμοί υποστήριξης, όπως είναι η οικογένεια, οι φίλοι και συνάδελφοι, ακόμη και η συμμετοχή σε προγράμματα εκπαίδευσης αντιμετώπισης του στρες (τεχνικές χαλάρωσης και αναπνοές), είναι μερικοί τρόποι που συνιστώνται για την αντιμετώπιση του.

Στη βιβλιογραφία επίσης αναφέρεται η αντιμετώπιση του άγχους και σε επίπεδο οργάνωσης του εργασιακού χώρου, όπως: ο σαφής καθορισμός των καθηκόντων του προσωπικού, ο επανασχεδιασμός του εργασιακού χώρου βάσει εργονομικών αρχών, η συνεχιζόμενη εκπαίδευση του προσωπικού σε νέες τεχνικές και μεθόδους εφαρμογής ή η δημιουργία παιδικών σταθμών για την απάλυνση των σχετικών προβλημάτων. Με αυτούς τους τρόπους είναι δυνατή η μείωση των αγχογόνων παραγόντων, ώστε ο νοσηλευτής να μπορεί να μειώσει σημαντικά το άγχος που τον κυριεύει στην εργασία του και να προσφέρει ποιοτική νοσηλευτική φροντίδα.. Το επαγγελματικό άγχος μπορεί στη συνέχεια να οδηγήσει τον εργαζόμενο στην επαγγελματική εξουθένωσηφαπιοαι). Η επαγγελματική εξουθένωση αποτελείται από τρεις επιμέρους διαστάσεις: τη συναισθηματική εξάντληση, την αποπροσωποποίηση και το μειωμένο αίσθημα προσωπικής επίτευξης. Αρχικά, αναφέρεται η εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης σε άτομα που έχουν εργασία η οποία συνεπάγεται προσφορά υπηρεσιών σε άλλα άτομα (νοσηλευτές, ιατροί, εκπαιδευτικοί), αλλά πρόσφατα εξετάζονται και άλλα επαγγέλματα.

Ειδικότερα, η συναισθηματική εξάντληση αναφέρεται στη μείωση των συναισθημάτων του νοσηλευτή με αποτέλεσμα να μην μπορεί να προσφέρει συναισθηματικά στους ασθενείς του. Ο νοσηλευτής, αντιμετωπίζοντας καθημερινά τον πόνο και τον θάνατο, νιώθει συναισθηματικά εξαντλημένος και φορτισμένος, με αποτέλεσμα να νιώθει αδύναμος να προσέλθει άλλη μία μέρα στην εργασία του. Η αποπροσωποποίηση αναφέρεται στην κυνική πολλές φορές αντιμετώπιση της Ζωής που μπορεί να έχει ο νοσηλευτής. Για παράδειγμα, να αντιμετωπίζει ένα ανατριχιαστικό θέαμα ενός θύματος τροχαίου ατυχήματος και να μη συγκινείται ιδιαίτερα. Τέλος, ο νοσηλευτής μπορεί να εμφανίσει την τάση να κάνει αρνητική κριτική του εαυτού του, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την εργασία του και τα αποτελέσματα της.

 

Επίλογος

 

Το επαγγελματικό άγχος αποτελεί αντικείμενο μελέτης εφόσον επιδρά στην ψυχική και σωματική υγεία του εργαζομένου, καθώς και στην απόδοση του. Η συγκεκριμένη εργασία περιέγραψε το άγχος των νοσηλευτών και ιδιαίτερα όσων εργάζονται στο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών (Τ.Ε.Π.). Τα επαγγέλματα που ασχολούνται με την υγεία δημιουργούν άγχος λόγω της σοβαρότητας των περιστατικών που αντιμετωπίζουν, καθώς απειλείται η ζωή του ανθρώπου και ο επαγγελματίας καλείται να τον σώσει. Οι κυριότεροι παράγοντες που προκαλούν άγχος στους νοσηλευτές του Τ.Ε.Π είναι η εμπειρία στον χώρο εργασίας, η σύγκρουση των ρόλων τους, η συνεχής επικοινωνία με ποικιλία ατόμων, ο φόρτος εργασίας και η βαρύτητα των περιστατικών, η συχνή αντιμετώπιση του θανάτου. Είναι σημαντικό να βρίσκονται μέθοδοι επίλυσης των προβλημάτων που προκύπτουν, ώστε να μειώνεται το άγχος του νοσηλευτή που εργάζεται στο Τ.ΕΠ Και να αποφεύγεται η επαγγελματική εξουθένωση.

 

Ο ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ

 

Στη συνάντηση με το θάνατο, ο νοσηλευτής έχει να εκτελέσει μια σειρά πράξεων, με σκοπό να αντιτεθεί στην επέλευση του και, αν δεν τα καταφέρει, απλώς να ανακουφίσει τον ετοιμοθάνατο. Αυτή η αβέβαιη πάλη με το θάνατο οριοθετεί ένα πεδίο, όπου εύκολα γεννιούνται αισθήματα ένοχης.

Το ερώτημα: «θα μπορούσε να είχε κάνει κάτι καλύτερο, κάτι περισσότερο;» τίθεται κάθε φορά που η αναπότρεπτη πραγματικότητα επιβάλλεται. Παραπέμπει είτε σε πραγματική έλλειψη γνώσεων είτε, πιο συχνά, σε μια φαντασιωσική ιδεατή εικόνα, που περιέχει στοιχεία παντοδυναμίας. Επικαλείται το πρότυπο του απόλυτου γνώστη, ο οποίος μπορεί να νικήσει ακόμη και το θάνατο. Η εσωτερική σύγκρουση γεννιέται κάθε φορά που ο θάνατος επέρχεται. Το άφθαρτο ιδεατό σημείο της παντοδυναμίας οφείλει να υποχωρήσει μπροστά στην πραγματικότητα και ο νοσηλευτής να αποδεχθεί το άγχος που του γεννά η ιδέα ότι δεν μπόρεσε να κάνει τίποτε περισσότερο, για να–εμποδίσει τον άρρωστο να πεθάνει.

Όλοι οι θάνατοι που συμβαίνουν σε ένα Τμήμα δεν προκαλούν ίδιας έντασης ψυχική συμμετοχή εκ μέρους του νοσηλευτικού προσωπικού. Ο θάνατος ενός ηλικιωμένου μετά από μακροχρόνια αρρώστια είναι ευκολότερα αποδεκτός από εκείνον ενός νέου που πεθαίνει από τροχαίο ατύχημα. Στην πρώτη περίπτωση, εκτός από την ηλικία, η μακροχρόνια νοσηλεία επιτρέπει την ψυχική προετοιμασία. Κατά κάποιον τρόπο, το πένθος αρχίζει από τη στιγμή που ο άρρωστος περνάει στη θέση του ετοιμοθάνατου. Αυτή η πορεία είναι βαθμιαία και στηρίζεται στις κλινικές και τις παρακλινικές εξετάσεις, αλλά και στην πείρα του νοσηλευτικού προσωπικού.

Η Kubler Ross περιέγραψε πέντε φάσεις, από τις οποίες περνάει ο άρρωστος για να καταλήξει στην αποδοχή του θανάτου. Η αρχική άρνηση μετατρέπεται σε έντονα συναισθήματα θυμού και εναντιώσεως. Μετά από μια φάση διαπραγμάτευσης ακολουθεί η κατάθλιψη, κατάσταση επικίνδυνη, που πιθανόν να οδηγήσει σε απόπειρα αυτοκτονίας. Η σχετική ηρεμία έρχεται στην τελική φάση, της αποδοχής.

Μια έντονη σχέση αναπτύσσεται σε αυτή την περίοδο. Ο ετοιμοθάνατος έχει μεγάλη ανάγκη ή αναζητά απελπισμένα μια μητρική προστατευτική σχέση. Παλινδρομεί στην κατάσταση του παιδιού και γίνεται φορτικός, ακόμη και βασανιστικός, με τις απαιτήσεις του. Η προσωπικότητα του νοσηλευτή παίζει μεγάλο ρολό στην ποιότητα των απαντήσεων που θα δώσει. Ή θα μπορέσει να μεταβολίσει το άγχος που εκπέμπει ο ετοιμοθάνατος και να παίξει το μητρικό ρόλο ή, αντίθετα, θα εκλάβει τις απαιτήσεις σαν εκβιασμό και θα απαντήσει με επιθετικότητα ή απόρριψη. Όταν ο θάνατος πράγματι επέλθει, θα νιώσει μεγάλες ενοχές για την επιθετικότητα του.

Οι σχέσεις με την οικογένεια του ετοιμοθάνατου αποτελούν, επίσης, παράγοντα ψυχικού stress για το νοσηλευτικό προσωπικό. Καλούνται να παίξουν το ρόλο του ενδιάμεσου, δίνοντας πληροφορίες στο διαγνωστικό ή θεραπευτικό επίπεδο που ζητούνται επίμονα από τους συγγενείς, προστατεύοντας το ένα μέρος από το άγχος του άλλου.

Συχνά, είναι μάρτυρες σκηνών επιθετικότητας ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας που εκφράζουν την ψυχική ένταση. Σπανιότερα, πρέπει να επωμισθούν όλο το βάρος ενός ετοιμοθάνατου εγκαταλειμμένου από τους συγγενείς του.

Στις τελικές φάσεις εκπλήσσει η ενασχόληση της οικογένειας με τα οικονομικά, γεγονός που αποτελεί ναρκισσιστικό πλήγμα για τους νοσηλευτές, οι οποίοι δίνουν τη μάχη τους σε ένα τελείως διαφορετικό επίπεδο.

 

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ

 

Ο θάνατος ενός παιδιού φαίνεται απαράδεκτος. Προκαλεί αισθήματα εξέγερσης και η ανικανότητα να αποφευχθεί μετατρέπεται σε οργή και τυφλή επιθετικότητα.

Το νοσηλευτικό προσωπικό συνοδεύει τους γονείς στην ανέλπιδη πορεία τους. Ταυτίζεται μαζί τους στη σκληρή μάχη που δίνουν, αλλά αυτή η ταύτιση, ένδειξη κατανόησης, μπορεί να τους οδηγήσει στα ίδια λάθη.

Συχνά, οι γονείς καταφεύγουν στη σιωπή αρνούνται να απαντήσουν στο παιδί σε ερωτήσεις που τους κάνει σχετικά με την αρρώστια του. Υποσυνείδητα, προσπαθούν να ακυρώσουν την αρρώστια και να αρνηθούν τη σοβαρότητα της. Αν το νοσηλευτικό προσωπικό τους ακολουθήσει σε αυτή την τακτική, το παιδί – μη έχοντας απάντηση αποτραβιέται, σωπαίνει, αυξάνοντας έτσι τη μοναξιά του και το αίσθημα εγκατάλειψης. Το νοσηλευτικό προσωπικό αναλαμβάνει συχνά να μιλήσει στο παιδί για την αρρώστια του, να δώσει ορισμένες απαντήσεις, έργο που φέρνει μεγάλη ανακούφιση.

Η ανακοίνωση της διάγνωσης βυθίζει την οικογένεια σε κατάσταση απελπισίας, όπου οι συναισθηματικές εκδηλώσεις αποκτούν μεγάλη ένταση και χάνεται κάθε δυνατότητα ελέγχου.

’λλοτε, αποδέχονται πλήρως την παντοδυναμία του παιδιού. Δεν θέτουν κανένα όριο, δεν προβάλλουν καμιά αντίθεση, ικανοποιούν και την παραμικρή επιθυμία.

Η θέση του νοσηλευτικού προσωπικού μπορεί να επικυρώσει τη θέση των γονέων προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Αντίθετα, αν οι νοσηλευτές μιλήσουν με τους γονείς, μπορεί να τους επηρεάσουν στη δημιουργία μιας περισσότερο ισορροπημένης σχέσης, ικανής να ανακουφίσει το παιδί από το άγχος του επικείμενου θανάτου.

Στην τελική φάση, ορισμένες μητέρες δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίσουν τα οδυνηρά συναισθήματα και απομακρύνονται, εγκαταλείποντας συμβολικά το παιδί τους. Είναι η στιγμή που το παιδί ζητάει από τον ενήλικα να είναι εκεί, να είναι μαζί του. Η νοσοκόμα καλείται να παίξει το ρόλο του μητρικού υποκατάστατου και να μοιραστεί με το παιδί την αγωνία και την απελπισία του.

Το ψυχικό stress του νοσηλευτικού προσωπικού των παιδιατρικών τμημάτων που αντιμετωπίζουν συχνά θανάτους είναι μεγάλο. Επιδρά στην ψυχική τους υγεία, αλλά κυρίως υπάρχει κίνδυνος επίδρασης στο γονεϊκό ρόλο, στη σχέση που έχουν οι νοσηλευτές με τα δικά τους παιδιά.

Τα Τμήματα Ψυχιατρικής είναι η μοναδική περίπτωση που το νοσηλευτικό προσωπικό φοβάται όχι μόνο για το θάνατο των άλλων, αλλά και για την προσωπική του ακεραιότητα. Η επικινδυνότητα των ψυχασθενών με τις πολύπλοκες διαβαθμίσεις της δεν αποκλείει την απειλή ή και την πραγμάτωση της σε πράξεις βίας ενάντια στους νοσηλευτές.

Η πιο συχνή, όμως, συνάρτηση με ένα βίαιο και απρόβλεπτο θάνατο, είναι η αυτοκτονία. Η αυτοκτονία ενός ασθενούς εμπλέκει κατά τρόπο άμεσο τους θεραπευτές, καταδεικνύοντας την ανεπάρκεια και την ακαταλληλότητα της θεραπευτικής τους προσέγγισης. Είναι μία έντονα επιθετική κίνηση απέναντι στη νοσηλευτική ομάδα, υποδεικνύοντας την ανικανότητα τους, αναταράσσοντας τα δυναμικά της και έχοντας επιπτώσεις στην εξέλιξη των υπόλοιπων ασθενών που βρίσκονται στο Τμήμα. Το δραματικό κλίμα επιδεινώνεται με την ανακοίνωση της αυτοκτονίας στους συγγενείς και την πιθανή εμπλοκή της αστυνομίας για έρευνες και ανακρίσεις.

Μόνο η αλληλεγγύη των μελών της νοσηλευτικής ομάδας μεταξύ τους και η σε βάθος γνώση της Κλινικής Ψυχιατρικής θα επιτρέψει να συζητηθεί και να τοποθετηθεί σωστά το γεγονός. Μέσα από τη συζήτηση μπορούν να επα¬νεξετάσουν τα δυναμικά και να επέλθει μια νέα ισορροπία, που θα επιτρέψει στη νοσηλευτική ομάδα να συνεχίσει το θεραπευτικό της έργο.

 

ΤΟ ΣΤΡΕΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

 

Η θέση του ψυχίατρου σε ένα γενικό νοσοκομείο επέτρεψε την επεξεργασία της προβληματικής του θανάτου που αγγίζει το νοσηλευτικό προσωπικό. Η συχνή συνάντηση με το οδηγεί σε σκέψεις-φαντασιώσεις προσωπικού) θανάτου και προκαλεί την αναβίωση παλαιοτέρων πενθών. Αισθήματα ενοχής και εσωτερικές σύγκρουσης γεννιούνται μπροστά στην αδυναμία αποτροπής του θανάτου. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους ειδικευμένους ψυχίατρους νοσηλευτές που βρίσκονται αντιμέτωποι με την αυτοκτονία ασθενών, και στο προσωπικό των παιδιατρικών κλινικών όπου κυριαρχεί η ταύτιση με τους γονείς του νεκρού παιδιού. Εξετάζονται οι αμυντικοί μηχανισμοί με τους οποίους ελέγχονται τα επώδυνα συναισθήματα και αποφεύγεται η αύξηση της νοσηρότητας .καταθλιπτικών συνδρόμων στο νοσηλευτικό προσωπικό Διαπιστώνεται μία κυκλική αλληλεπίδραση Οι ειδικές συνθήκες εργασίας προκαλούν ψυχικό $1τε5δ, κάτω από το βάρος του οποίου οι νοσηλευτές υποβιβάζουν τη διεξαγωγή του Θεραπευτικού τους έργου και παραμελούν τον ανθρώπινο παράγοντα στη σχέση , με τον άρρωστο. Η πρόληψη στρέφεται στη διαφύλαξη της ψυχικής υγείας του νοσηλευτικού προσωπικού.

Στο νοσοκομειακό πλαίσιο, το νοσηλευτικό προσωπικό βρίσκεται αντιμέτωπο με τον πόνο και το θάνατο. Οι τεχνολογικές ανακαλύψεις τροποποίησαν την οργανωτική και την τεχνική πλευρά της αντιμετώπισης των ετοιμοθάνατων. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις τείνουν να ελαττώσουν τον πόνο και καλλιεργούν την παράλογη ελπίδα ότι μπορεί να νικηθεί ο Θάνατος. Η θέση του νοσηλευτικού προσωπικού έχει αλλάξει. Η φυσική ελαττώθηκε και φάνηκε έτσι ενός άλλου είδους δυσκολία που παραπέμπει στον ψυχικό φόρτο που προκαλεί η εργασία. Επιβαρύνει το νοσηλευτικό προσωπικό σε επίπεδο συναισθηματικό και μεταβάλλει τις συνιστώσες της προσωπικής ισορροπίας.

Το πρόβλημα γίνεται οξύτερο στο νοσηλευτικό προσωπικό της ανάνηψης ή των επειγόντων περιστατικών, λόγω της αυξημένης συχνότητας με την οποία εκτίθενται στον αγχογόνο παράγοντα. Ιδιαίτερα επιβαρημένη είναι η περίπτωση των ψυχιατρικών νοσηλευτών, όταν πρέπει να αντιμετωπίσουν την αυτοκτονία ασθενούς, καθώς επίσης και του προσωπικού των παιδιατρικών κλινικών, όπου κυριαρχεί η ταύτιση με τους γονείς του πεθαμένου παιδιού.

 

ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΠΕΝΘΟΥΣ

 

Στη συνάντηση με το θάνατο, ο νοσηλευτής, όπως και κάθε άνθρωπος, είναι εκτεθειμένος σε δύο πηγές άγχους:

α. Ο θάνατος, τον οποίο δεν μπόρεσε να κυριαρχήσει και να αναστείλει, ανακαλεί το φόβο του προσωπικού του θανάτου. Ο Θάνατος τρίτου προσώπου μένει κάτι μακρινό ή αφηρημένο μπορούμε να τον αναλύσουμε βιολογικά, ιατρικά, κοινωνικά, δημογραφικά, αλλά δεν μας άφορα, δεν μας αγγίζει προσωπικά. Ο θάνατος προσώπου με το οποίο συνδεόμαστε συναισθηματικά, καταργεί τα σύνορα ανάμεσα στον προσωπικό μας θάνατο και στη γενική έννοια του θανάτου. Είναι πηγή άγχους, χάνει τη θέση αντικειμένου προς τη μελέτη, μας αφορά άμεσα, μας κάνει να χάνουμε την αυτοκυριαρχία μας και να αναρωτιόμαστε με αγωνία για το μέλλον μας. Η αίσθηση της ευθραυστότητας της ανθρώπινης ύπαρξης είναι τόσο πιο έντονη όσο ο θάνατος είναι ξαφνικός και απρόβλεπτος.

β. Η επέλευση ενός θανάτου οδηγεί τη μνήμη σε προσωπικές εμπειρίες, στο βίωμα του θανάτου ενός αγαπημένου μέλους της οικογένειας ή ενός φίλου. Τα παλαιότερα πένθη αναβιώνουν και κάθε άτομο αντιδρά διαφορετικά, ανάλογα με τη δομή της προσωπικότητας του και με το αν έχει αντιμετωπίσει τη διεργασία του πένθους. Το πένθος στην ψυχανάλυση παραπέμπει στην απώλεια του αντικειμένου.